Back

ⓘ Y Ddaear ywr blaned yr ydym nin byw arni. Hi ywr drydedd blaned oddi wrth yr Haul, canolbwynt Cysawd yr Haul. Mae gan y Ddaear un lloeren naturiol: y Lleuad. Ma ..




                                               

Gwlithen

Gwlithen, malwen wlith neu malwen ddu, ywr enw a roir i unrhyw gastropod molwsg di-gragen syn byw ar dir. Mae amryw deuluoedd tacsonomig o wlithod tir yn perthyn i nifer o wahanol linachau sydd hefyd yn cynnwys malwod. O ganlyniad, nid ywr gwahanol deuluoedd o wlithod yn perthyn yn agos, er gwaethaf y tebygrwydd o ran eu ffurf. Maer cyflwr di-gragen wedi ymddangos lawer gwaith yn annibynnol yn ystod y gorffennol ac felly maer categori "gwlithen" yn un lluosdylwythol. Mae anatomi allanol gwlithen yn cynnwys tentaclau, mantell, cynffon, cêl, troed a chragen weddilliol. Mae gwlithod yn ddeury ...

                                               

The Hitchhikers Guide to the Galaxy (gwahaniaethu)

Masnachfraint gwyddonias/comedi a grewyd gan Douglas Adams ydy The Hitchhikers Guide to the Galaxy. O fewn y masnachfraint, gallair term gyfeirion benodol ar: The Hitchhikers Guide to the Galaxy ffilm: ffilm o 2005 a gyfarwyddwyd gan Garth Jennings The Hitchhikers Guide to the Galaxy llyfr: y nofel yn seiliedig ar y gyfres radio The Hitchhikers Guide to the Galaxy gêm gyfrifiadurol: gêm gyfrifiadurol a grewyd gan Infocom The Hitchhikers Guide to the Galaxy, Earth Edition: safle a grewyd gan Douglas Adams ym 1999 fel fersiwn y Ddaear or Canllaw. The Hitchhikers Guide to the Galaxy cyfres ra ...

                                               

Bioamrywiaeth a hawliau dynol

Egwyddor syn cysylltu cyfoeth amrywiaeth natur gyda hawliau dynol yw Bioamrywiaeth a hawliau dynol, a ddaeth ir amlwg yn y 2010au. Y cwestiwn a ofynir yw: os na all y Ddaear gynnal bywyd planhigion neu anifeiliaid, sut y gallai gynnal bywyd dynol? Maen ffaith na chysylltwyd bioamrywiaeth gyda hawliau dynol gan wleidyddion mawr y byd hyd at y 2010au hwyr, ac iddynt, felly, anghofio ein bod fel dynoliaeth yn ddibynol ar gyfoeth amrywiaeth byd natur. Mae cyfoeth o fioamrywiaeth, a digonedd ohono, yn hanfodol ar gyfer cynnal yr ecosystemau syn sail ir biosffer. Darpara amgylchedd iach mwy o wy ...

Y Ddaear
                                     

ⓘ Y Ddaear

Y Ddaear ywr blaned yr ydym nin byw arni. Hi ywr drydedd blaned oddi wrth yr Haul, canolbwynt Cysawd yr Haul. Mae gan y Ddaear un lloeren naturiol: y Lleuad. Maer Ddaear yn cylchdroi unwaith o amgylch yr Haul bob blwyddyn, ac yn troi o gylch ei hechel ei hun unwaith bob diwrnod serol, sef yr amser sydd ei angen er mwyn ir haul ddychwelyd ir un lle yn yr wybren. Gellir dweud fod y ddaear yn unigryw o blith y planedau gan fod arni fywyd, digonedd o ddŵr ac awyr syn gyfoethog o nitrogen ac ocsigen; ond er hynny dydi hi ddim yr unig enghraifft o blaned yn y bydysawd a all gynnal bywyd. Credir i fywyd ddechrau arni o leiaf 3.5 biliwn o flynyddoedd cyn y presennol, er bod tystiolaeth o fywyd biotig yng ngorllewin Awstralian mynd yn ôl i 4.1 biliwn CP.

O astudiaeth radiometrig gallwn ddyddio ffurfiad y Ddaear, sef tua 4.54 biliwn o flynyddoedd yn ôl. O fewn i biliwn blwyddyn cyntaf ei chreu, ymddangosodd bywyd yn ei moroedd. Yr hyn syn caniatáu hyn yw pellter y Ddaear or haul, ei nodweddion ffisegol ai gwneuthuriad daearegol.

Ceir pob math o diroedd ar wyneb y ddaear a elwir yn gyfandiroedd, a orchuddir gan goedwigoedd, glaswellt, tir diffaith lle nad oes dim yn tyfu a cheir tir wedii orchuddio gan eira a iâ. Gall ei hwyneb fod yn wastad, yn fryniog neu yn fynyddig. Hefyd mae pob math o bethau byw ar y ddaear, yn blanhigion ac anifeiliaid ac organebau byw eraill.

                                     

1. Cronoleg

Erbyn 4.54 ± 0.04Gya roedd y Ddaear gysefin wedi cael ei ffurfio.

Mae gwyddonwyr wedi gallu adlunio darlun o orffennol y ddaear, drwy ymchwil gwyddonol a chredir fod y mater solar hynaf syn rhoi oed yr haul yn 4.5672 ± 0.0006biliwn o flynyddoedd yn ôl. Erbyn 4.54 ± 0.04Gya roedd y Ddaear wedii ffurfio.

                                     

1.1. Cronoleg Esblygiad

Prif erthygl: Esblygiad

Oddeutu 4 biliwn o flynyddoedd yn ôl, yn dilyn adweithiau cemegol cryf, crewyd moleciwlau a oedd yn medru creu copi ohonynt eu hunain drwyr broses a elwir yn "atgynhyrchu". Hanner biwliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach crewyd yr hynafiad syn perthyn i bopeth byw. Drwy ddatblygur broses o ffotosynthesis, cynaeafwyd golaur haul gan yr hynafiaid hyn a gynhyrchodd ocsigen moleciwlar O 2 a ymledodd drwyr atmosffer, a ffurfiodd yn ei dro darian o haen osôn a amddiffynnodd yr hyn a oedd yn brysur ddatblygu oddi tano: bywyd. Or hynafiaid un-gell yma, datblygwyd y gallu i gell ffurfio oddi fewn i gell arall, gan greu organebau amlgellog sef ewcaryotau eukaryotes. Drwy arbenigedd, ffurfiwyd mathau gwahanol a thrwy amsugno ymbelydredd electromagnetig uwchfioled, lledodd y bywyd newydd hwn ar draws ac ar hyd wyneb y Ddaear. Maer ffosil cyntaf neu hynaf a ganfuwyd hyd yma 2015 oddeutu 3.7 biliwn o flynyddoedd oed, mewn tywodfaen yng Ngorllewin yr Ynys Las.

                                     

2. Cyfansoddiad ac adeiledd

Prif erthygl: Gwyddorau daear

Maer Ddaear yn blaned ddaearol, syn golygu fod ganddo gorff creigiog, yn hytrach na chawr ia fel Iau. Dyma ywr blaned fwyaf allan or pedwar planed ddaearol sydd yng nghysawd yr haul. Mae gan y Ddaear y dwysedd fwyaf, disgyrchedd fwyaf, y grym magnetig cryfaf, cylchdroed cyflymaf a hefyd y blaned efo tectonig fwyaf gweithgar.

                                     

2.1. Cyfansoddiad ac adeiledd Siâp

Mae gan y Ddaear siâp sffêr oblad. Mae hyn yn golygu ei bod yn chwyddo yn y canol ar y cyhydedd.

                                     

2.2. Cyfansoddiad ac adeiledd Adeiledd mewnol

Prif erthygl: Daeareg

Maer tu mewn ir ddaear wedi ei wneud o haenau gwahanol sydd efo priodweddau ffisegol a cemegol gwahanol:

  • Craidd y Ddaear
  • Mantell
  • Cramen y Ddaear
                                     

2.3. Cyfansoddiad ac adeiledd Gwres

Creir gwres mewnol y ddaear gan ddadelfeniad isotopau ymbelydrol.

                                     

2.4. Cyfansoddiad ac adeiledd Arwyneb y Ddaear

Mae 70.8% or ddaear wedii gorchuddio efo dwr. Maer gweddill uwchben y môr yn cynnwys mynyddoedd, platiau a gwastatiroedd.

                                     

2.5. Cyfansoddiad ac adeiledd Atmosffer

Prif erthygl: atmosffer y ddaear

Mantell o nwyon amddiffynnol o amgylch y Ddaear yw atmosffer y ddaear hefyd "atmosffer" syn ein hynysu oddi wrth newidiadau tymheredd eithafol a fyddain digwydd hebddo.

Mae tynfa disgyrchiant yn cynyddur dwysedd yn nes at arwynebedd y ddaear fel bod 80% or màs atmosfferig yn y 15 km isaf.

                                     

2.6. Cyfansoddiad ac adeiledd Hydrosffer

Cynnwys dŵr y Ddaear ywr hydrosffer. Mae 97.5 o dwr y ddaear yn cynnwys halen. Maer moroedd yn amsugno Carbon Deuocsid or atmosffer.

                                     

2.7. Cyfansoddiad ac adeiledd Hinsawdd

Prif erthygl: Hinsawdd

Hinsawdd yw cyflwr y tywydd mewn ardal dros gyfnod o amser. Cyflwr tymor hir o dywydd rhagweladwy yw hinsawdd. Mae hinsawdd y ddaear yn amrywio o le i le ac yn cael ei heffeithio gan nodweddion ffisegol y ddaear megis mynyddoedd, afonydd, lledred, diffeithdiroedd a diwasgeddau.

                                     

3. Orbit a chylchdro

Maer Ddaear yn cymryd 24 awr i gylchdroi unwaith. Gelwir hyn yn ddiwrnod. Maer ddaear yn cymryd tua 365 diwrnod i fynd o amgylch yr haul. Gelwir hyn yn flwyddyn. Ar gyfartaledd maer Ddaear tua 150 miliwn milltir or haul, ac yn symud ar fuanedd o 108.000 m. y. a. Maer Lleuad yn cylchdroir Ddaear bob 27.3 diwrnod. Mae atyniad disgyrchol y lleuad yn creu Llanw morol.

                                     

4.1. Llên gwerin Y Creu

Mae gan pob diwylliant ei stori am y creu – ceir dwy yn Genesis hyd yn oed. Serch hynny, er yr amrywiaeth rhyfeddol ym manylion y straeon hyn cawn sawl thema gyffredin.

Yn ôl y mwyafrif ohonynt doedd dim ond anhrefn yma ar y cychwyn ar ffurf môr diderfyn neu anialwch di-ffurf mewn tywyllwch llwyr. Cred eraill mai o freuddwyd y daeth popeth. Ond i gael trefn ar yr anhrefn cychwynnol yma, a chreu bodolaeth o anfodolaeth, roedd angen gweithred ac fe ddigwyddodd hynny un ai drwy ddamwain neu drwy fwriad rhyw greawdwr neui gilydd.

Ir Sgandinafiaid damwain oedd y cyfan, ar byd wedi cychwyn drwy hap pan ddaeth tân a rhew at ei gilydd yng ngheubwll anhrefn, a elwir Ginnungagap. Ond y gred fwyaf cyffredin yw mai rhyw greawdwr fu ar waith, e.e. yn ôl y Tiv yng ngogledd Nigeria, saer coed oedd y creawdwr, oedd wedi cerfio popeth yn ôl ei ddelwedd ef o berffeithrwydd a rhoi bywyd iddynt.

Prif themau storir creu drwyr byd:



                                     

4.2. Llên gwerin Ai breuddwyd ywr cyfan?

I frodorion Awstralia cychwynnodd popeth yn amser y freuddwyd dream time ac maer ffin rhwng y freuddwyd fawr honno an realaeth ni yn dal yn un denau iawn ar y gorau, yn ôl y brodorion. Rhaid cynnal y defodau priodol, cadw at reolau tabŵ a pharchu ysbrydion pawb a phopeth os am i bethau aros yn eu priod le. Efallai bod perthynas â hyn yn y syniad Hindwaidd mai myfyrdod y duw Brahma wedi troin realaeth yw ein bodolaeth ni ac mai drwy fyfyrdod y cawn ninnaur allwedd i ystyr y bodolaeth hwnnw.

                                     

4.3. Llên gwerin Anhrefn dyfrllyd a dreigiau

Dymar stori fwyaf gyffredin ac eang ei dosbarthiad drwyr byd am yr hyn oedd yma gyntaf, sef anhrefn dyfrllyd neu fôr di-ffurf ac, yn aml iawn, efo angenfilod dinistriol yn byw ynddo. Rhaid oedd lladd yr angenfilod hyn cyn in byd ni fedru dod i fodolaeth. Ym mytholeg y Sumeriaid, 3.500 CC, ceir hanes Nammu duwies y dyfroedd roddodd enedigaeth ir awyr ar ddaear. Yn un rhan or stori maer arwr-dduw Ninwta yn lladd y sarff-ellyll Kur ac yn defnyddior corff fel morglawdd i wahanur tir oddi ar y môr.

Hon ywr fersiwn gynharaf o deulu cyfan o fythau Indo-Ewropeaidd am rain brwydro yn erbyn draig, e.e. Hercules ar Hydra; Perseus a Medusa; Sant Siôr ar ddraig; Beowulf a Grendel; Krishna a Kaliya a cheir sawl stori leol drwyr byd Celtaidd am arwr yn lladd anghenfil y llyn i achub y ferch oedd am gael ei haberthu iddo.

Ceir straeon tebyg yn Tsieina am y dduwies-greawdwr Nu Wa yn brwydro yn erbyn draig yr Afon Felen, tra yn yr Aifft bu raid trechu sarff y dyfroedd ai halltudio ir is-fyd cyn y daethair byd i drefn. Mae brwydro yn erbyn sarff neu grocodeil enfawr yn thema gyffredin yn y straeon creu o Indonesia tra yn Awstralia ceir stori o amser y freuddwyd am y frwydr rhwng y dduwies-greawdwr ar ffurf sarff yr enfys ai mab. Yn ystod y frwydr honno y daeth tir, mynyddoedd ac afonydd i fodolaeth.

Ym mhennod gyntaf Genesis sonir am" ysbryd Duw yn ymsymud ar wyneb y dyfroedd”, ac" Yna dywedodd Duw casgler ynghyd y dyfroedd dan y nefoedd i un lle, ac ymddangosed tir sych”. Ni sonir am ddraig yma, ond yn Eseia 27, 1 dywedir:" Yn y dydd hwnnw bydd yr Arglwydd ai gleddyf… yn cosbi Lefiathan y sarff… ac yn lladd y ddraig sydd yn y môr”, ac yn y Salmau 74, 13-14:" Ti ath nerth rannodd y môr, torraist bennaur dreigiau yn y dyfroedd. Ti a ddrylliodd bennau Lefiathan…”.



                                     

4.4. Llên gwerin Codi or dyfroedd

Yn rhai fersiynau or creu o anhrefn dyfrllyd ceir bod tir sych wedi ei godi o waelod y môr, un ai gan greawdwr-bysgotwr oedd wedi ei fachu ai godi or dyfnder Polynesia; crwban môr yn gwthio tywod i fyny Hawai, de-ddwyrain Asia ac India neu aderyn neu greadur arall yn plymio a chodi llaid canol Asia, Siberia a Gogledd America.

                                     

4.5. Llên gwerin Creadigaeth sych

Dawr mwyafrif or straeon hyn o dde-ddwyrain Asia ar rhannau sych o Affrica ac Awstraila, e.e. yn Gini Newydd sonir am fyd sych a chreigiog a phobl yn ymddangos o dwll yn y ddaear.

Yn ôl dehongliad rhai, ceir fersiwn arall or creu sych yn Genesis 2, 4-7. Yma, fel rhagymadrodd i hanes creu Adda o lwch y tir ac Efa oi asen, dywedir:" Yn y dydd y gwnaeth yr Arglwydd Dduw ddaear a nefoedd, nid oedd un o blanhigion y maes wedi dod ir tir…”. Ni cheir son o gwbwl am y môr yn y fersiwn hon a daw dŵr i fodolaeth fel" tarth yn esgyn or ddaear ac yn dyfrhau holl wyneb y tir”.

                                     

4.6. Llên gwerin Ŵy cosmig

Ir Dogon yng ngorllewin Affrica, y creawdwr Amma dorrodd blisgyn yr ŵy dwyfol oedd yma ar y cychwyn, gan ollwng yn rhydd y ddau dduw syn cynrychioli trefn ac anhrefn.

Yn Tsieina datblygodd y cawr dwyfol Pan Gu oddi mewn i ŵy cosmig a nofiai yn anhrefn. Pan ddeffrodd y cawr torrodd y plisgyn yn ddau ddarn a elwir yn Yin tywyllwch a Yang goleuni. Cyferbynia Yin a Yang hefyd i fennyw a gwryw, oerni a gwres, meddal a chaled, da a drwg ayyb. Safodd Pan Gu, fel y gwnaeth Atlas, am oes gyfan yn cadwr dau ddarn y ddaear ar awyr ar wahân a phan fu farw daeth yr haul oi lygad dde, y lleuad oi lygad chwith, y gwynt oi anadl, glâw a gwlith oi chwys a mynyddoedd, afonydd, ffyrdd, coed, metalau a phobeth arall o wahanol rannau oi gorff.

                                     

4.7. Llên gwerin Lladd anhrefn drwy ddamwain

O Tsieina daw hanes dau o Ymerawdrwyr y Moroedd yn cyfarfod ag Ymerawdwr Anhrefn. Sylwodd y ddau nad oedd gan Ymerawdwr Anhrefn y 7 twll corfforol arferol, fel yr oedd ganddynt hwy, i weld, clywed, anadlu ayyb. Dyma fynd ati felly, fel ffafr iddo, i dorrir cyfryw dyllau efo ebillion a drilau, un twll y dydd. Ond roedd yr holl dyllun ormod ac ar ddiwedd y seithfed dydd bu farw Ymerawdwr Anhrefn druan. Ac or eiliad honno fe ddaeth ein byd trefnus ni i fodolaeth.

                                     

4.8. Llên gwerin Cylch di-derfyn?

Yn y frwydr ddi-derfyn rhwng trefn ac anhrefn disgrifia rhai mythau sut maer byd yn cael ei greu ai ddinistrion gyson. Ir Hopi yn Arizina bu sawl byd, ond dinistriwyd y cynta gan dân, yr ail gan rew ar trydydd gan ddilyw. Rydym yn awr yn y pedwerydd byd a bydd hwn yn dod i ben cyn bo hir.

Mae hyn yn debyg i syniad yr Aztec o greu a chwalu parhaus yn deillio o ffraeo rhwng pedwar mab y creawdwr. Gwaed aberth oedd yr unig beth gadwai byd yr Aztec rhag chwalun ôl i anhrefn.

Yn yr India gollyngodd y duw Vishnu lotus oi fogail, ac ynddi y creawdwr Brahma. O fyfyrdod Brahma y creuwyd y byd cyntaf cyn ir byd hwnnw ymdoddi yn ei ôl i anhrefn ac i fyd arall godi yn ei le. Erbyn hyn rydym yn y pedwerydd byd.

Er nad ydyr traddodiad Groegaidd / Rhufeinig yn son am ddinistr y byd ar ddiwedd pob cylch, fe soniant am 5 oes, a phob oes yn gysylltiedig â phobol wahanol. Efallai bod cysylltiad yma âr traddodiad Celtaidd a welwn ar ei fwyaf cyflawn yn stori 5 goresgyniad Iwerddon gan bump tylwyth chwedlonol cyn dyfodiad y Gwyddelod eu hunain.

Prin a gwasgaredig ywr wybodaeth am storir creu yn ôl y Derwyddon. Fe esgeulusodd y mynachod a gofnododd yr hen chwedlau yn yr Oesoedd Canol wneud hynny am ryw reswm. Ond yn ôl haneswyr Rhufeinig ystyriair Derwyddon eu hunain yn gyfrifol am y creu a bod angen aberthu pobl yn flynyddol i gadarnhau ail-enedigaeth neu ail-greu yr haul yn rheolaidd. Roeddent hefyd yn credu mair modd y deuair byd i ben fyddai ir awyr gwympo ar y ddaear!



                                     

5. Cyfeiriadau

  • Dalrymple, G. Brent 2001. "The age of the Earth in the twentieth century: a problem mostly solved". Geological Society, London, Special Publications 190 1: 205–21. Bibcode 2001GSLSP.190.205D. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14. Adalwyd 2007-09-20.
  • Stassen, Chris 2005-09-10. "The Age of the Earth". TalkOrigins Archive. Cyrchwyd 2008-12-30.
  • Dalrymple, G.B. 1991. The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
  • Newman, William L. 2007-07-09. "Age of the Earth". Publications Services, USGS. Cyrchwyd 2007-09-20.
                                     
  • Mantell o nwyon amddifynnol o amgylch y Ddaear yw atmosffer y ddaear hefyd atmosffêr sy n ein hynysu oddi wrth newidiadau tymheredd eithafol a fyddai n
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Aderyn drain y ddaear sy n enw gwrywaidd enw lluosog: adar drain y ddaear a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol Phacellodomus
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cnocell y ddaear sy n enw benywaidd enw lluosog: cnocellau y ddaear a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol Geocolaptes
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cwyrbig y ddaear sy n enw gwrywaidd enw lluosog: cwyrbigau y ddaear a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol Ortygospiza
  • Cyfeillion y Ddaear sy n bodoli fel rhwydwaith o sefydliadau mewn 75 o wledydd. Rhennir yn grwpiau cenedlaethol sy n cydlynu gwirfoddolwyr lleol y werin gwlad
  • ydy Cneuen y ddaear sy n enw benywaidd hefyd: Cneuen Ddaear Bwyd y Moch, Bywi, Bywien, Clor, Cnau y Moch, Cnau r Ddaear Cneuen y Ddaear Gyffredin
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Turtur ddaear adeinresog sy n enw benywaidd enw lluosog: turturod daear adeinresog a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Cog ddaear gennog y Dwyrain sy n enw benywaidd enw lluosog: cogau daear cennog y Dwyrain a adnabyddir hefyd gyda i enw
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Turtur ddaear blaen sy n enw benywaidd enw lluosog: turturod daear plaen a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol Columbina
  • Aderyn a rhywogaeth o adar yw Turtur ddaear gyffredin sy n enw benywaidd enw lluosog: turturod daear cyffredin a adnabyddir hefyd gyda i enw gwyddonol