Back

ⓘ Cefnfor yr Iwerydd ywr ail-fwyaf o gefnforoedd y byd, gydag arwynebedd o tua 106.460.000 square kilometre. Maen gorchuddio tua 20 y cant o arwynebedd y Ddaear a ..




Cefnfor yr Iwerydd
                                     

ⓘ Cefnfor yr Iwerydd

Cefnfor yr Iwerydd ywr ail-fwyaf o gefnforoedd y byd, gydag arwynebedd o tua 106.460.000 square kilometre. Maen gorchuddio tua 20 y cant o arwynebedd y Ddaear a thua 29 y cant oi arwynebedd dŵr. Maen gwahanur "Hen Fyd" or "Byd Newydd" yn llygad yr Ewropead.

Mae Cefnfor yr Iwerydd yn meddiannu basn hirgul, siâp S syn ymestyn yn hydredol rhwng Ewrop ac Affrica ir dwyrain, ac America ir gorllewin. Fel un gydran or Cefnfor Byd, mae wedii gysylltu yn y gogledd â Chefnfor yr Arctig, âr Cefnfor Tawel yn y de-orllewin, Cefnfor India yn y de-ddwyrain, ar Cefnfor Deheuol yn y de mae diffiniadau eraill yn disgrifior Iwerydd fel un syn ymestyn tuar de i Antarctica. Rhennir Cefnfor yr Iwerydd yn ddwy ran, gan y Gwrth-gerrynt Cyhydeddol, gyda Gogledd Cefnfor yr Iwerydd a De Cefnfor yr Iwerydd tua 8° N.

Mae archwiliadau gwyddonol o Fôr yr Iwerydd yn cynnwys alldaith Challenger, alldaith Meteor yr Almaen, Arsyllfa Ddaear Lamont-Doherty Prifysgol Columbia a Swyddfa Hydrograffig Llynges yr Unol Daleithiau.

                                     

1. Geirdarddiad

Maer ymddangosiad cyntaf or gair yn y Gymraeg yn bur fodern: 1913, ond mae Môr Werydd yn llawer hŷn, gydar cofnod cyntaf iw gael yn dyddion ôl i 1548. Dawr gair Saesneg Atlantic, fodd bynnag, or Groeg Atlantikôi pelágei neu Ἀτλαντικῷ πελάγει, lle maer enwn cyfeirio at y duw Atlas.

                                     

2. Maint a data

Diffiniodd y Sefydliad Hydrograffig Rhyngwladol IHO derfynaur cefnforoedd ar moroedd ym 1953, ond mae rhai or diffiniadau hyn wediu diwygio ers hynny ac nid yw rhai yn cael eu defnyddio gan amrywiol awdurdodau, sefydliadau a gwledydd, gweler er enghraifft Llyfr Ffeithiaur Byd y CIA. Yn gyfatebol, mae maint a nifer y cefnforoedd ar moroedd yn amrywio.

Mae Cefnfor yr Iwerydd wedii ffinio âr gorllewin gan Ogledd a De America. Maen cysylltu â Chefnfor yr Arctig trwy Culfor Denmarc, Môr yr Ynys Las, Môr Norwy a Môr Barents. Ir dwyrain, ffiniaur cefnfor yw Ewrop: Culfor Gibraltar a Affrica.

Yn y de-ddwyrain, maer Môr Iwerydd yn llifo i Gefnfor India. Mae Meridian 20° y Dwyrain, syn rhedeg ir de o Cape Agulhas i Antarctica yn diffinioi ffin. Yn niffiniad 1953 maen ymestyn ir de i Antarctica, tra mewn mapiau diweddarach mae Cefnfor y De yn ffinio ag ef ar paralel 60°.

Mae gan yr Iwerydd arfordiroedd afreolaidd wediu mewnoli gan nifer o gilfachau, gwlff a moroedd. Ymhlith y rhain mae Môr y Baltig, y Môr Du, Môr y Caribî, Culfor Davis, Culfor Denmarc, rhan o Dramwyfa Drake, Gwlff Mecsico, Môr Labrador, Môr y Canoldir, Môr y Gogledd, Môr Norwy, bron pob un o Fôr Scotia, a llednentydd eraill. Gan gynnwys y moroedd ymylol hyn, mae morlin Môr yr Iwerydd yn mesur 111.866 km 69.510 mi oi gymharu â 135.663 km 84.297 mi ar gyfer y Môr Tawel.

Gan gynnwys ei foroedd ymylol, mae Môr yr Iwerydd yn gorchuddio arwynebedd o 106.460.000 km neu 23.5% or cefnfor byd-eang ac mae ganddo gyfaint o 310.410.900 km neu 23.3% o gyfanswm cyfaint cefnforoedd y ddaear. Ac eithrio ei foroedd ymylol, mae Môr yr Iwerydd yn gorchuddio 81.760.000 km ac mae ganddo gyfaint o 305.811.900 km. Mae Gogledd yr Iwerydd yn cwmpasu 41.490.000 km 11.5% a Der Iwerydd 40.270.000 km 11.1%. Y dyfnder ar gyfartaledd yw 3.646 m 11.962 tr ar dyfnder mwyaf, y Milwaukee Deep yn Ffos Puerto Rico, yw 8.376 m 27.480 ft.

                                     

3. Bathymetreg

Dominyddir bathymetreg Cefnfor yr Iwerydd gan gyfres o fynyddoedd tanfor or enw Crib Canol yr Iwerydd MAR. Maen rhedeg o 87° G neu 300 km 190 mi ir de o Begwn y Gogledd i Ynys Bouvet is-Artig ar 54° S.

                                     

3.1. Bathymetreg Crib Canol yr Iwerydd MAR

Maer MAR Mid-Atlantic Ridge yn rhannur Iwerydd yn hydredol longitudinally yn ddau hanner, ac ym mhob un ohonynt mae cyfres o fasnau wediu hamffinio gan gribau eilaidd, transverse. Maer MAR yn cyrraedd dros 2.000m 6.600tr ar hyd y rhan fwyaf oi hyd, ond mae namau trawsnewid mwy mewn dau le yn tarfu arno: Ffos Romanche ger y Cyhydedd a Pharth Torri Gibbs ar 53° N. Maer MAR yn rhwystr i ddŵr gwaelod, ond ar y ddau ddiffyg hyn gall ceryntau dŵr dwfn basio o un ochr ir llall.

Maer MAR yn codi 2–3 km 1.2–1.9 mi uwchben llawr y cefnfor oi amgylch ai ddyffryn rhwyg rift valley ywr ffin ddargyfeiriol rhwng platiau Gogledd America ac Ewrasia yng Ngogledd yr Iwerydd a phlatiau De America ac Affrica yn Ner Iwerydd. Maer MAR yn cynhyrchu llosgfynyddoedd basaltig yn Eyjafjallajökull, Gwlad yr Iâ, a lafa gobennydd ar lawr y cefnfor. Mae dyfnder y dŵr ar frig y grib yn llai na 2.700 m ac eithrio mewn ychydig o lefydd lle mae ymylon gweithredol yn ffurfio ffosydd dwfn: Ffos Puerto Rico 8.376 m neu 27.480 tr, dyfnder mwyaf yn ffos orllewinol yr Iwerydd a Ffos De Sandwich 8.264 m neu 27.113 ft yn Ner Iwerydd. Mae yna nifer o geunentydd tanfor oddi ar ogledd-ddwyrain Gogledd America, gorllewin Ewrop, a gogledd-orllewin Affrica. Mae rhai or ceunentydd hyn yn ymestyn ar hyd y codiadau cyfandirol ac ymhellach ir gwastadeddau affwysol fel sianeli môr dwfn.

Ym 1922 digwyddodd eiliad hanesyddol mewn cartograffeg ac eigioneg. Defnyddiodd yr USS Stewart Darganfyddwr Dyfnder Sonig y llynges i dynnu map parhaus ar draws gwely Môr yr Iwerydd. Maer syniad o sonar yn syml gyda guriadau neu bylsiau yn cael eu hanfon or llong, ac sydd yn eu tron bownsio oddi ar lawr y cefnfor, ynan dychwelyd ir llong. Credir bod llawr y cefnfor dwfn yn weddol wastad gyda dyfnderoedd achlysurol, gwastadeddau affwysol, ffosydd, gwythiennau, basnau, llwyfandir, ceunentydd, a mynyddoedd guyot. Ceir silffoedd amrywiol ar hyd ymylon y cyfandiroedd oddeutu 11% or dopograffeg waelod heb lawer o sianeli dwfn wediu torri ar draws y codiad cyfandirol.

Y dyfnder cymedrig rhwng 60 ° N a 60 ° S yw 3.730 m 12.240 tr, neun agos at y cyfartaledd ar gyfer y cefnfor byd-eang, gyda dyfnder moddol rhwng 4.000 a 5.000 m 13.000 a 16.000 tr.

Yn Ner Iwerydd mae Crib Walvis a Rio Grande Rise yn ffurfio rhwystrau i geryntau cefnfor. Maer Laurentian Abyss iw gael oddi ar arfordir dwyreiniol Canada.



                                     

4. Nodweddion dŵr

Mae tymeredd dŵr wyneb yn amrywio o dan −2 °C 28 °F i dros 30 °C 86 °F. Maer tymereddau uchaf yn digwydd ir gogledd or cyhydedd, a gwelir isafswm gwerthoedd yn y rhanbarthau pegynol. Yn y lledredau canol, arwynebedd yr amrywiadau tymheredd uchaf, gall y gwerthoedd amrywio 7–8 °C 13–14 °F.

Rhwng mis Hydref a mis Mehefin maer wyneb fel arfer wedii orchuddio â rhew môr ym Môr Labrador, Culfor Denmarc, a Môr Baltig.

Mae effaith Coriolis yn cylchredeg dŵr Gogledd yr Iwerydd i gyfeiriad clocwedd, ond mae dŵr Der Iwerydd yn cylchredeg yn wrthglocwedd. Mae llanwr de yng Nghefnfor yr Iwerydd yn lled-ddyddiol; hynny yw, mae dwy lanw uchel yn digwydd bob 24 awr lleuad. Mewn lledredau uwch na 40° ir Gogledd mae rhywfaint o osciliad or dwyrain ir gorllewin, a elwir yn osciliad Gogledd yr Iwerydd.

                                     

4.1. Nodweddion dŵr Halltedd

Ar gyfartaledd, yr Iwerydd ywr cefnfor mwyaf hallt; mae halltedd y dŵr wyneb yn y cefnfor agored yn amrywio o 33 i 37 rhan y fil 3.3–3.7% yn ôl màs ac maen amrywio yn ôl lledred a thymor. Mae anweddiad, dyodiad, mewnlif afon a thoddi iâ môr yn dylanwadu ar werthoedd halltedd yr wyneb. Er bod y gwerthoedd halltedd isaf ychydig ir gogledd or cyhydedd oherwydd glawiad trofannol trwm, yn gyffredinol, maer gwerthoedd isaf yn y lledredau uchel ac ar hyd arfordiroedd lle mae afonydd mawr yn mynd i mewn. Maer gwerthoedd halltedd uchaf iw cael ar oddeutu 25 ° gogledd a de, mewn rhanbarthau isdrofannol gyda glawiad isel ac anweddiad uchel.

                                     

5. Hinsawdd

Mae hinsawdd yn cael ei ddylanwadu gan dymheredd dyfroedd yr wyneb a cheryntau dŵr yn ogystal â gwyntoedd. Oherwydd gallu mawr y cefnfor i storio a rhyddhau gwres, mae hinsoddau morwrol yn fwy cymedrol ac mae ganddynt amrywiadau tymhorol llai eithafol na hinsoddau mewndirol. Gellir brasamcanu dyodiad o ddata tywydd arfordirol a thymheredd yr aer o dymheredd y dŵr.

Y cefnforoedd yw prif ffynhonnell y lleithder atmosfferig a geir trwy anweddiad. Mae parthau hinsoddol yn amrywio yn ôl lledred; maer parthau cynhesaf yn ymestyn ar draws Môr yr Iwerydd ir gogledd or cyhydedd. Maer parthau oeraf mewn lledredau uchel, gydar rhanbarthau oeraf yn cyfateb ir ardaloedd sydd wediu gorchuddio â rhew môr. Mae ceryntau cefnfor yn dylanwadu ar yr hinsawdd trwy gludo dyfroedd cynnes ac oer i ranbarthau eraill. Maer gwyntoedd syn cael eu hoeri neu eu cynhesu wrth chwythu dros y ceryntau hyn yn dylanwadu ar ardaloedd tir cyfagos.

Credir bod gan Ffrwd y Gwlff ai estyniad gogleddol tuag at Ewrop, Drifft Gogledd yr Iwerydd rywfaint o ddylanwad ar yr hinsawdd. Er enghraifft, mae Llif y Gwlff yn helpu tymereddau cymedrol y gaeaf ar hyd arfordir de-ddwyrain Gogledd America, gan ei gadwn gynhesach yn y gaeaf ar hyd yr arfordir nag ardaloedd mewndirol. Mae Llif y Gwlff hefyd yn cadw tymereddau eithafol rhag digwydd ar Benrhyn Florida. Yn y lledredau uwch, mae Drifft Gogledd yr Iwerydd, yn cynhesur awyrgylch dros y cefnforoedd, gan gadw Ynysoedd Prydain a gogledd-orllewin Ewrop yn ysgafn ac yn gymylog, ac nid yn oer iawn yn y gaeaf fel lleoliadau eraill ar yr un lledred uchel. Maer ceryntau dŵr oer yn cyfrannu at niwl trwm oddi ar arfordir dwyrain Canada ardal Grand Banks Newfoundland ac arfordir gogledd-orllewin Affrica. Yn gyffredinol, mae gwyntoedd yn cludo lleithder ac aer dros y tir.



                                     

5.1. Hinsawdd Peryglon naturiol

Bob gaeaf, maer Icelandic Low yn cynhyrchu llawer o stormydd. Mae mynyddoedd iâ iw cael fel arfer rhwng dechrau Chwefror a diwedd Gorffennaf ar draws y lonydd llongau ger Grand Banks Newfoundland. Maer tymor iâ yn hirach yn y rhanbarthau pegynol, ond nid oes llawer o longau yn yr ardaloedd hynny.

Mae corwyntoedd yn berygl yn rhannau gorllewinol Gogledd yr Iwerydd yn ystod yr haf ar hydref. Oherwydd y wind shear cryf a chyson a Pharth Cydgyfeirio Rhyngddiwylliannol gwan, mae seiclonau trofannol Der Iwerydd yn brin.

                                     

6. Daeareg a thectoneg platiau

Mae gan Cefnfor yr Iwerydd gramen gefnforol maffig trwchus syn cynnwys basalt a gabbro sydd wedii orchuddio â chlai mân, llaid a siliceous ooze ar y gwastadedd affwysol. Maer ymylon cyfandirol ar silff gyfandirol yn nodi dwysedd is. Maer gramen gefnforol hynaf yn yr Iwerydd hyd at 145 miliwn o flynyddoedd CP ac wedii lleoli oddi ar arfordir gorllewinol Affrica ac arfordir dwyreiniol Gogledd America, neu ar y naill ochr i Dder Iwerydd.

Mewn sawl man, maer silff gyfandirol ar llethr cyfandirol wediu gorchuddio â haenau gwaddodol trwchus. Er enghraifft, ar ochr Gogledd America ir cefnfor, mae dyddodion carbonad mawr wediu ffurfio mewn dyfroedd bas cynnes fel Florida ar Bahamas, tra bod tywod a silt yn gyffredin mewn ardaloedd o silffoedd bas fel Banc Georges. Cludwyd tywod bras, clogfeini a chreigiau i rai ardaloedd, megis oddi ar arfordir Nova Scotia neu Gwlff Maine yn ystod oesoedd iâr Pleistosen.

                                     

6.1. Daeareg a thectoneg platiau Canol yr Iwerydd

Dechreuwyd chwalu Pangea yng Nghanol yr Iwerydd, rhwng Gogledd America a Gogledd-orllewin Affrica, lle agorodd basnau rhwyg yn ystod y Triasig Hwyr ar Jwrasig Cynnar. Yn ystod y cyfnod hwn hefyd codwyd ymchwydd cyntaf Mynyddoedd yr Atlas. Maer union amseriad yn ddadleuol gydag amcangyfrifon yn amrywio o 200 i 170 Ma.

Roedd agor Cefnfor yr Iwerydd yn cyd-daro â chwalfa gychwynnol y Pangea gor-gyfandirol, a gychwynnwyd gan ffrwydrad Talaith Magmatig Canol yr Iwerydd CAMP, un or ardaloedd igneaidd mwyaf helaeth a swmpus a welwyd erioed yn hanes y Ddaear syn gysylltiedig gydar digwyddiad difodiant Triasig-Jwrasig, un o ddigwyddiadau difodiant mawr y Ddaear.

Caeodd ffurfiant Isthmus Canol America y Central American Seaway ar ddiwedd y Pliocene 2.8 Ma yn ôl. Arweiniodd ffurfior isthmws at fudo a difodiant llawer o anifeiliaid a oedd yn byw ar y tir, a elwir yn "Gyfnewidfa Fawr America", ond arweiniodd caur môr at "Sgism Fawr America" wrth iddo effeithio ar geryntau cefnfor, halltedd a thymheredd Môr yr Iwerydd ar Môr Tawel. Daeth organebau morol ar ddwy ochr yr isthmws yn ynysig a naill ain dargyfeirio neun diflannu.



                                     

6.2. Daeareg a thectoneg platiau Gogledd yr Iwerydd

Yn ddaearegol, Gogledd yr Iwerydd ywr ardal sydd wedii hamffinio ir de gan ddau ymyl cyfun, Newfoundland ac Iberia, ac ir gogledd gan Fasn Ewrasiaidd yr Arctig. Dilynwyd agoriad Gogledd yr Iwerydd ymylon ei ragflaenydd yn agos iawn, sef Cefnfor Iapetus, gan ledaenu o Ganol yr Iwerydd mewn chwe cham: Iberia–Newfoundland, Porcupine–Gogledd America, Ewrasia–Yr Ynys Las, Ewrasia–Gogledd America. Mae systemau taenu gweithredol ac anweithredol yn yr ardal hon yn cael eu nodi gan y rhyngweithio gyda hotspot Gwlad yr Iâ.

Arweiniodd ymledu ar lan y môr at ymestyn y gramen a ffurfiannau cafnau a basnau gwaddodol.

Dechreuodd y lledaenu ar gwasgaru yma agor Môr Labrador tua 61 miliwn o flynyddoedd CP, gan barhau tan 36 miliwn o flynyddoedd CP. Mae daearegwyr yn gwahaniaethu dau gam magmatig: maer naill o 62 i 58 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn rhagflaenu gwahanur Ynys Las o ogledd Ewrop ar llall rhwng 56 i 52 miliwn o flynyddoedd CP wrth ir gwahanu ddigwydd.

Dechreuodd Gwlad yr Iâ ffurfio 62 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae llawer iawn o basalt a ffrwydrodd yn y cyfnod hwn iw gael ar Ynys Baffin, yr Ynys Las, Ynysoedd Ffaror Alban, gyda chwympiadau lludw yng Ngorllewin Ewrop yn gweithredu fel marciwr stratigraffig. Achosodd agor Gogledd yr Iwerydd godiad sylweddol o gramen gyfandirol ar hyd yr arfordir. Er enghraifft, er gwaethaf basalt 7 km o drwch, Cae Gunnbjorn yn Nwyrain yr Ynys Las ywr pwynt uchaf ar yr ynys, wedii ddyrchafun cymaint fel bod y creigiau gwaddodol Mesosöig hŷn yn ei waelod iw gweld, yn debyg i hen gaeau lafa uwchben creigiau gwaddodol yn Ynysoedd Heledd gorllewin yr Alban.

                                     

6.3. Daeareg a thectoneg platiau Der Iwerydd

Torrodd Gorllewin Gondwana De America ac Affrica yn y cyfnod Cretasaidd Cynnar i ffurfio Der Iwerydd. Nodwyd sut maer ddau gyfandir yn ffition daclus ar y mapiau cynharaf a oedd yn cynnwys Der Iwerydd. Fodd bynnag, maer ffit godidog yma wedi profin broblemus ac mae ail-greu diweddarach wedi cyflwyno amryw barthau dadffurfiad ar hyd y traethlinau i ddarparu ar gyfer y toriad gogleddol. Mae rhwygiadau ac anffurfiannau rhyng-gyfandirol hefyd wediu cyflwyno i isrannur ddau blat cyfandirol yn is-blatiau.

                                     

7. Hanes

Esblygodd bodau dynol yn Affrica; yn gyntaf trwy ffrydio oddi wrth epaod eraill tua 7 miliwn o flynyddoedd CP; gan datblygu offer carreg tua 2.6 miliwn o flynyddoedd CP mCP; i esblygu or diwedd fel bodau dynol modern tua 200 mCP. Maer dystiolaeth gynharaf ar gyfer yr ymddygiad cymhleth yma wedii darganfod ar hyd arfordir De Affrica. Yn ystod y camau rhewlifol diweddaraf, cafodd gwastatiroedd tanddwr Banc Agulhas eu dinoethi gan godin uwch na lefel y môr, a gan ymestyn arfordir De Affrica ymhellach ir de fesul cannoedd o gilometrau.

Goroesodd poblogaeth fach o fodau dynol modern - llai na mil yn ôl pob tebyg - drwyr rhewlifau a hynny drwy addasu ir amrywiaeth a gynigir gan y gwastadeddau Palaeo-Agulhas hyn. Maer GCFR wedii gyfyngu ir gogledd gan Wregys Cape Fold ac arweiniodd yr ardal cyfyngedig ir de ohono at ddatblygu rhwydweithiau cymdeithasol y daeth technolegau cymhleth Oes y Cerrig ir amlwg yma. Felly mae hanes dynol yn cychwyn ar arfordiroedd De Affrica lle roedd parth rhynglanwol yn llawn pysgod cregyn, morloi ffwr, pysgod ac adar y môr - ar cwbwl yn darparu ffynonellau protein angenrheidiol. Gwelir tarddiad Affricanaidd yr ymddygiad modern hwn gan engrafiadau 70.000 mCP yn Ogof Blombos, De Affrica.

                                     

8. Economi

Mae Môr yr Iwerydd wedi cyfrannun sylweddol at ddatblygiad ac economir gwledydd cyfagos. Ar wahân i brif lwybrau cludo a chyfathrebu trawsatlantig, mae Môr yr Iwerydd yn cynnig digonedd o ddyddodion petroliwm yng nghreigiau gwaddodol silffoedd y cyfandir.

Mae Môr yr Iwerydd yn gyforiog o feysydd petroliwm a nwy, pysgod, mamaliaid morol morloi a morfilod, agregau tywod a graean, dyddodion placer a cherrig gwerthfawr. Ceir aur hefyd, milltir neu ddwy o dan y dŵr ar welyr cefnfor, fodd bynnag, maer dyddodion hefyd wediu gorchuddio â chraig y maen rhaid ei gloddio drwyddo. Ar hyn o bryd, nid oes unrhyw ffordd gost-effeithiol i fwyngloddio neu dynnu aur or cefnfor i wneud elw.

Mae cytuniadau rhyngwladol amrywiol yn ceisio lleihau llygredd a achosir gan fygythiadau amgylcheddol megis gollyngiadau olew, malurion morol, gollwng gwastraff ymbelydrol a llosgi gwastraff gwenwynig ar y môr.

                                     

8.1. Economi Pysgodfeydd

Ceir mwy o bysgod ym Môr yr Iwerydd nag unrhyw gefnfor arall. Maer ardaloedd mwyaf cynhyrchiol ir pysgotwr yn cynnwys Grand Banks Newfoundland, Silff yr Alban, Banc Georges oddi ar Cape Cod, Banciau Bahama, y dyfroedd o amgylch Gwlad yr Iâ, Môr Iwerddon, Bae Fundy, Banc Dogger Môr y Gogledd, ayb. Fodd bynnag, trawsnewidiwyd y pysgodfeydd yn sylweddol ers y 1950au a bellach mae llawer or dalfeydd mwyaf yn dirywion gyflym. Dim ond yng Nghefnfor India a Gorllewin y Môr Tawel y ceir grŵp syn "tueddu i gynyddu ers 1950".

                                     

9.1. Materion amgylcheddol Rhywogaethau sydd mewn perygl

Ymhlith y rhywogaethau morol sydd mewn perygl maer manatee, morloi, llewod y môr, crwbanod a morfilod. Gall pysgota gyda rhwyd enfawr ladd dolffiniaid, albatrosiaid ac adar môr eraill adar y garn, auks, gan gyflymu dirywiad y stoc pysgod a chyfrannu at anghydfodau rhyngwladol.

                                     

9.2. Materion amgylcheddol Gwastraff a llygredd

Mae "llygredd morol" yn derm generig ar gyfer mynd i mewn ir cefnfor o gemegau neu ronynnau a allai fod yn beryglus. Y tramgwyddwyr mwyaf yw afonydd a gyda hwy mae llawer o gemegau gwrtaith amaethyddol yn ogystal â da byw a gwastraff dynol. Mae gormodedd o gemegau syn disbyddu ocsigen yn arwain at hypocsia a marwolaeth.

Mae malurion morol, a elwir hefyd yn "sbwriel morol", yn disgrifio gwastraff a grewyd gan bobl ac syn arnofio mewn dŵr. Tueddar malurion cefnforol hyn i gronni ar yr arfordiroedd, gan olchi ir lan yn aml lle maen cael ei alwn "sbwriel traeth". Amcangyfrifir bod yr "ardal sbwriel morol Gogledd yr Iwerydd" gannoedd o gilometrau ar draws o ran maint.

Mae pryderon llygredd eraill yn cynnwys gwastraff amaethyddol a threfol. Daw llygredd trefol o ddwyrain yr Unol Daleithiau, de Brasil, a dwyrain yr Ariannin; llygredd olew ym Môr y Caribî, Gwlff Mecsico, Llyn Maracaibo, Môr y Canoldir, a Môr y Gogledd; a gwastraff diwydiannol a llygredd carthion trefol yn y Môr Baltig, Môr y Gogledd a Môr y Canoldir.

Roedd awyren USAF C-124 o Dover Air Force Base, Delaware yn cario tri bom niwclear dros Gefnfor yr Iwerydd pan gollodd bŵer. Gollyngodd y criw ddau fom niwclear dros fwrdd y llong ac maent ar welyr môr hyd heddiw 2021.

                                     

9.3. Materion amgylcheddol Newid yn yr hinsawdd

Mae gweithgaredd corwynt Gogledd yr Iwerydd wedi cynyddu dros y degawdau diwethaf oherwydd cynnydd yn nhymheredd wyneb y môr SST mewn lledredau trofannol, newidiadau y gellir eu priodoli naill ai i Osgiliad Multidecadal naturiol yr Iwerydd AMO neu i newid hinsawdd anthropogenig. Nododd adroddiad yn 2005 fod cylchrediad gwrthdroadol meridional yr Iwerydd AMOC wedi arafu 30% rhwng 1957 a 2004. Pe bair AMO yn gyfrifol am amrywioldeb tymheredd y dwr, byddair AMOC wedi cynyddu mewn cryfder, ac maen debyg nad yw hynnyn wir. Ar ben hynny, maen amlwg o ddadansoddiadau ystadegol o seiclonau trofannol blynyddol nad ywr newidiadau hyn yn dangos multidecadal cyclicity. Felly, maen rhaid ir newidiadau hyn yn nhymheredd wyneb y môr gael eu hachosi gan weithgareddau dynol.

                                     
  • gydnabod pum cefnfor: Cefnfor yr Arctig, Cefnfor y De, Cefnfor yr Iwerydd Cefnfor India, a r Cefnfor Tawel. Mae nifer o sefydliadau ac unigolion yn defnyddio
  • Tsile tiriogaethau Antarcticaidd yr Ariannin ac ynysoedd dan reolaeth y wlad honno yn ne - orllewin Cefnfor Iwerydd Sbaeneg Gwefan swyddogol y Llywodraeth
  • arwynebedd Cefnfor y Byd gyda dyfnder o fwy na 3000 m. Cefnfor Cefnfor yr Arctig Cefnfor y De Cefnfor yr Iwerydd Cefnfor India Y Cefnfor Tawel Môr Eginyn
  • Ellesmere y tair ohonyn nhw yn perthyn i Ganada Mae Cefnfor yr Arctig yn cysylltu i Gefnfor Iwerydd rhwng cyfandir Ewrop a r Ynys Las a hefyd trwy dyfrffyrdd
  • ble y mae e n cynnwys yr holl môr rhwng Awstralia a Seland Newydd. Mae Cefnfor y De yn rhan deheuol Cefnfor Iwerydd a r Cefnfor Tawel a mae e n cynnwys
  • nwyrain Canada yw Canada r Iwerydd neu Daleithiau r Iwerydd sydd yn cynnwys y pedair talaith sydd yn ffinio â Chefnfor yr Iwerydd ac eithrio Québec, sef
  • Colombia. O r Cefnfor Tawel gellir mynd i Gefnfor Arctig trwy Fôr Bering, i Gefnfor Iwerydd trwy Gamlas Panamá neu rownd Yr Horn neu yn yr haf ym 2007 roedd
  • Cefnfor rhwng Affrica, India, Indonesia ac Awstralia yw Cefnfor India. Y gwledydd o gwmpas Cefnfor India yw De Affrica, Mosambic, Tansanïa, Cenia a Somalia
  • yn nwyrain yr Unol Daleithiau, ar arfordir Cefnfor Iwerydd Mae n ymrannu n ddwy ardal ddaearyddol gwastadir arfordirol Cefnfor Iwerydd a ymrennir
  • Mae Delaware yn dalaith yng ngogledd - orllewin yr Unol Daleithiau, sy n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd Delaware yw r ail leiaf o r taleithiau, gyda